راهبردهای شناختی در یادگیری

راهبردهای شناختی در یادگیری

عوامل مؤثر بر توسعه تفکر انتقادی دانش‌آموزان: سنتزپژوهی بر مبنای مدل روبرتس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استاد، گروه علوم تربیتی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
2 دانشجوی دکتری برنامه ریزی درسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
10.22084/j.psychogy.2026.31555.2831
چکیده
هدف: هدف پژوهش حاضر، شناسایی و ارائه یک الگوی جامع از عوامل مؤثر بر توسعه تفکر انتقادی دانش‌آموزان است. این پژوهش در پی آن است که چارچوبی تحلیلی برای برنامه‌ریزی آموزشی و تدوین برنامه‌های درسی با تمرکز بر ارتقای مهارت‌های تفکر انتقادی ارائه دهد.
روش: پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از لحاظ رویکرد، کیفی با استفاده از روش سنتزپژوهی است. جامعه پژوهش شامل ۳۹۸ مقاله منتشرشده بین سال‌های ۱۳۹۰ تا ۱۴۰۳ شمسی و ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ میلادی در پایگاه‌های علمی داخلی و بین‌المللی مرتبط با تفکر انتقادی دانش‌آموزان است. بر اساس معیارهای ورود (ارتباط مستقیم با تفکر انتقادی دانش‌آموزان، دسترسی به متن کامل و انتشار در مجلات علمی معتبر) و خروج (تکراری بودن، عدم ارتباط با موضوع و فقدان داده‌های تحلیلی)، ۶۷ مقاله برای تحلیل نهایی انتخاب شد. ابزار گردآوری داده‌ها کاربرگ محقق‌ساخته استخراج اطلاعات بود و داده‌ها با استفاده از الگوی شش‌مرحله‌ای روبرتس تحلیل شدند.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان دادند که عوامل مؤثر بر توسعه تفکر انتقادی در پنج مضمون اصلی، پانزده مضمون فرعی و شصت‌وشش مضمون پایه طبقه‌بندی می‌شوند: ویژگی‌های فراگیر (صفات شخصیتی، مهارت‌های شناختی، انگیزش، شایستگی علمی)، ویژگی‌های معلم (تخصص حرفه‌ای، ویژگی‌های فردی)، رویکردهای یاددهییادگیری (گروهی و مشارکتی، سازنده‌گرایی، خلاقیت و نوآوری، فناوری‌محور)، محتوای آموزشی (ارزشینگرشی، دانشیتخصصی، مهارتیشناختی) و عوامل زمینه‌ای (خانوادگی و مدرسه‌ای).
نتیجه‌گیری: نتایج نشان داد توسعه تفکر انتقادی فرایندی چندسطحی است که نیازمند طراحی برنامه‌های درسی متناسب با تفاوت‌های فردی، بهره‌گیری از معلمان توانمند، استفاده هوشمندانه از فناوری، و حمایت خانواده و مدرسه است. الگوی نهایی می‌تواند به‌عنوان چارچوبی تحلیلی برای طراحی برنامه های آموزشی و تربیتی به‌کار رود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Factors Influencing the Development of Students’ Critical Thinking: A Synthesis Study Based on the Roberts Model

نویسندگان English

Yousef Adib 1
Hannaneh Beheshti 2
1 Professor, Department of Educational Sciences, Faculty of Educational Sciences and Psychology, University of Tabriz, Tabriz, Iran
2 PhD Student in Curriculum Planning, Faculty of Educational Sciences and Psychology, University of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده English

Objective: The present study aims to identify and propose a comprehensive model of the factors influencing the development of students’ critical thinking. This research seeks to provide an analytical framework for educational planning and curriculum development, with a focus on enhancing critical thinking skills.
Methods: The study is applied in purpose and qualitative in approach, employing a meta-synthesis method. The research population consisted of 398 articles published between2011 and 2024 (Iranian calendar years 1390–1403) in relevant domestic and international scientific databases. Based on inclusion criteria (direct relevance to students’ critical thinking, full-text availability, and publication in reputable scientific journals) and exclusion criteria (duplication, irrelevance to the topic, and lack of analytical data), 67 articles were selected for final analysis. Data were collected using a researcher-made information extraction form and analyzed using Roberts’ six-step model.
Findings: The results indicated that the factors influencing the development of students’ critical thinking are categorized into five main themes, 15 sub-themes, and 66 basic themes: learner characteristics (personality traits, cognitive skills, motivation, and academic competence), teacher characteristics (professional expertise and personal attributes), teaching–learning approaches (collaborative and group-based methods, constructivism, creativity and innovation, and technology-enhanced learning), educational content (value-based and attitudinal, knowledge-based and specialized, and skill-based and cognitive), and contextual factors (family and school environment).
Conclusion: The findings demonstrate that developing critical thinking is a multi-level process requiring curriculum designs tailored to individual differences, the engagement of qualified teachers, the intelligent use of technology, and support from both families and schools. The final model can serve as an analytical framework for the design of educational and instructional programs.

کلیدواژه‌ها English

Critical Thinking
Students
Research Synthesis
اعتمادزاده، هدایت الله؛ محمدی، حمید؛ و آریاپوران، سعید. (۱۴۰۱). رابطه تعامل والدین-کودک و معلم-کودک با تفکر انتقادی دانش‌آموزان. نشریه اندیشه‌های نوین تربیتی، ۱۸(۳)، ۱۸۷۲۰۲. https://jontoe.alzahra.ac.ir/article_6710.html?lang=fa
امینی، محمد؛ و سبک‌تکین، مریم. (۱۳۹۶). جایگاه ضعیف تفکر انتقادی در برنامه درسی دوره متوسطه: مطالعه‌ای مبتنی بر نقد خبرگان و دست‌اندرکاران آموزش. مطالعات کیفی در برنامه درسی، ۳(۸)، ۱۲۰۱۴۸. https://doi.org/10.22054/qric.2019.33225.227
امینی، علی؛ محبوبی، کمال؛ و کرمی، حامد. (۱۳۹۴). نقش مدیریت آموزشی در توسعه خلاقیت و تفکر انتقادی دانش‌آموزان دبیرستانی تهران. پژوهش‌های مدیریت آموزشی، ۲۶، ۵۹۷۷. https://elmnet.ir/doc/2265411-90252
استادی میبدی، نجمه؛ و بصیری، راضیه. (۱۴۰۳). رابطه بین سبک‌های شوخ‌طبعی و هوش اجتماعی با تفکر انتقادی در دانش‌آموزان دختر دبیرستانی یزد. سومین کنفرانس ملی امور تربیتی، یزد. https://civilica.com/doc/2279416
پاشا نجاتی، فاطمه؛ شهرکی‌پور، حسن؛ و صابر گرکانی، افسانه. (۱۴۰۳). اثربخشی طرح درس ریاضی مبتنی بر درس‌پژوهی بر تفکر انتقادی: مطالعه روی دانش‌آموزان پایه نهم در تهران. مطالعات آموزشی و آموزشگاهی، ۱۳(۱)، ۲۹۳۳۰۵. https://pma.cfu.ac.ir/article_3601.html
پورمحسنی کلوری، فرشته؛ صبوری، فاطمه؛ و ملایی، مهری. (۱۳۹۸). اثربخشی آموزش خلاقیت بر تفکر انتقادی، مهارت‌های اجتماعی و خلاقیت در دانش‌آموزان پایه ششم. تفکر و کودک، ۱۰(۲)، ۲۳۴۲. https://doi.org/10.30465/fabak.2020.4971
ترکان چرخ، فاطمه؛ و بهروزی، محمد. (۱۴۰۲). اثربخشی روش تدریس بارش مغزی بر تفکر انتقادی: مطالعه موردی دانش‌آموزان دختر پایه ششم دشتستان. فصلنامه فلسفه در مدارس و سازمان‌ها، ۲(۲)، ۱۱۲. https://doi.org/10.22034/esbam.2023.400499.1024
جاهدی، رباب؛ بدری گرگری، رحیم؛ و محمودی، فیروز. (۱۳۹۷). تأثیر الگوی طراحی آموزشی 5E بر تفکر انتقادی دانش‌آموزان پایه ششم. تفکر و کودک، ۹(۲)، ۹۷۱۲۰. https://sanad.iau.ir/journal/ichs/Article/930021
حجازی، الهه؛ نجفی، مهسا؛ و خضری آذر، هیمن. (۱۳۹۷). تحلیل چندسطحی عوامل دانش‌آموز، کلاس و مدرسه بر تفکر انتقادی دانش‌آموزان. فصلنامه پژوهش‌های کاربردی روانشناختی، ۹(۲)، ۴۵۶۰. https://japr.ut.ac.ir/article_68410.html
حسینی صاحب‌آبادی، زینب سادات؛ علی‌منش، نیلا؛ و علوی نوش‌آبادی، اشرف سادات. (۱۴۰۲). تأثیر روش تدریس سینکتیکس (بدیعه‌پردازی) بر تفکر انتقادی دانش‌آموزان دختر پایه ششم. بیست و یکمین کنفرانس ملی روانشناسی، علوم تربیتی و اجتماعی، بابل. https://civilica.com/doc/1905254
حنیفی، فریبا؛ حیدری تفرشی، غلامحسین؛ و سوهانی، عاطفه. (۱۳۹۱). تأثیر برنامه‌های آموزش خانواده بر تقویت تفکر انتقادی دانش‌آموزان ابتدایی شهر تهران. پژوهش در مدیریت آموزشی، ۴(۱۳)، ۳۹۵۶. https://www.magiran.com/p2168370
حیدری، جمشید؛ علی‌آبادی، خدیجه؛ ابراهیمی قوام، صغری؛ و پورروستایی اردکانی، سعید. (۱۴۰۰). طراحی مدل تدریس تفکر بر اساس نظریه اجتماعی-فرهنگی ویگوتسکی. فصلنامه روان‌شناسی تربیتی، ۱۷(۶۰)، ۴۱۸۲. https://doi.org/10.22054/jep.2021.43942.2714
حیدری، سارا؛ قیصری، زهرا؛ و هاشمی، زهرا. (۱۴۰۲). رابطه بین تفکر انتقادی و خودکارآمدی تحصیلی: نقش تعدیل‌کننده یادگیری خودراهبر. دوفصلنامه راهبردهای شناختی در یادگیری، ۱۱(۲۰)، ۵۲۶۶. https://doi.org/10.22084/J.PSYCHOGY.2022.25612.2425
حیدری، علیرضا؛ عسگری، پرویز؛ سعیدی، سارا؛ و مشک، ر,ویا. (۱۳۹۴). رابطه بین انگیزه تحصیلی و انگیزه پیشرفت با محیط آموزشی دانش‌آموزان دختر. https://civilica.com/doc/1023653
خدری، عبدالرضا؛ سلطانی، حمید؛ و سلطانی، امیر. (۱۳۹۶). رابطه سبک‌های یادگیری، تفکر انتقادی و عملکرد تحصیلی دانش‌آموزان دبیرستانی بیجار. اولین کنفرانس بین‌المللی و سومین کنفرانس ملی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی، تهران. https://civilica.com/doc/681100
دهقان منشادی، منصور؛ و مهدین، زهرا. (۱۴۰۳). اثربخشی آموزش سواد اطلاعاتی بر تفکر انتقادی، خودکارآمدی کامپیوتری و باورهای انگیزشی دانش‌آموزان. پژوهش‌های فناوری و یادگیری در آموزش، ۵(۱)، ۹۷۱۱۰. https://doi.org/10.30473/t-edu.2025.72880.1221
دهقانی فیروزآبادی، فاطمه؛ و اخوت، علی محمد. (۱۳۹۴). رابطه بین شیوه‌های فرزندپروری و تفکر انتقادی در دانش‌آموزان دختر پایه ششم. کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های علوم رفتاری و اجتماعی، تهران. https://civilica.com/doc/440991
زارعی، سیروس؛ و درخشنده، منصور. (۱۴۰۳). تحلیل نقش یادگیری مبتنی بر مسئله در پرورش مهارت‌های تفکر انتقادی دانش‌آموزان دوره متوسطه. شناخت، رفتار و یادگیری، ۱(۲)، ۱۷۱۱۸۱. https://doi.org/10.61838/jcbl.1.2.11
سجادی راد، هادی؛ جهانی، جعفر؛ شفیعی ساروستانی، مریم؛ و محمدی، مهدی. (۱۴۰۰). طراحی مدل آموزش تفکر انتقادی و اثربخشی آن بر مهارت‌های تفکر انتقادی دانش‌آموزان پایه ششم. پژوهش در برنامه‌ریزی درسی، ۱۸(۷۰)، ۱۱۳۱۳۴. https://doi.org/10.30486/jsre.2021.1934529.1941
سجادی، منیره سادات؛ شاه‌مرادی، مرتضی؛ و سلیمی، مهتاب. (۱۳۹۹). تأثیر آموزش رباتیک بر تفکر انتقادی، خلاقیت و یادگیری ریاضی در دانش‌آموزان دوره متوسطه اول تهران. ابتکار و خلاقیت در علوم انسانی، ۱۰(۳)، ۱۷۴۰. https://journals.iau.ir/article_668209.html
سرگزی، حسینعلی؛ خوش‌فر، غلامرضا؛ و جندقی میرمحله، فاطمه. (۱۳۹۴). بررسی مهارت‌های تفکر انتقادی: مطالعه موردی دانش‌آموزان سال چهارم دبیرستان در گرگان. کنفرانس بین‌المللی علوم انسانی، روانشناسی و علوم اجتماعی، تهران. https://www.sid.ir/paper/837188/fa
سلیمانی، مهران؛ و جعفری، راهب. (۱۳۹۹). نقش سبک‌های یادگیری شناختی، روش‌های حل مسئله و یادگیری خودراهبر در تفکر انتقادی دانش‌آموزان. روان‌شناسی رویش، ۹(۴)، ۱۱۱۱۲۲. https://frooyesh.ir/article-1-1659-fa.html
سلیمی، پریسا؛ یزدانی‌پور، فاطمه؛ و سلیمی، میلاد. (۱۴۰۲). مقایسه و رابطه تفکر خلاق و انتقادی با توانایی حل مسئله در دانش‌آموزان تیزهوش. دوفصلنامه دستاوردهای نو در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، ۶(۶۰). https://civilica.com/doc/1707501
سیف، علی‌اکبر. (۱۴۰۱). روان‌شناسی پرورشی نوین. تهران: انتشارات دوران.
شاه‌محمدی، نیره. (۱۳۹۹). اثربخشی آموزش فلسفه برای کودکان بر تفکر انتقادی دانش‌آموزان پایه ششم. تفکر و کودک، ۱۱(۱)، ۹۵۱۱۶. https://doi.org/10.30465/fabak.2020.5831
شریعتمداری، علی. (۱۳۷۹). پرورش تفکر. تهران: انتشارات پژوهشگران.
شیخ‌الاسلامی، علی؛ صدری دمیرچی، اسماعیل؛ و محمدی، فاطمه. (۱۴۰۲). اثربخشی روش کلاس معکوس بر گرایش دانش‌آموزان به تفکر انتقادی. پژوهش در سیستم‌های آموزشی، ۱۷(۶۱)، ۲۲۳۲. https://doi.org/10.22034/jiera.2023.401404.2988
صالحی، حافظ. (۱۴۰۱). اثربخشی آموزش خودآگاهی بر تفکر انتقادی و تنظیم مثبت هیجان در پسران متوسطه اول چادگان. فصلنامه فلسفه در مدارس و سازمان‌ها، ۱(۲)، ۱۱۴. https://doi.org/10.22034/esbam.2023.386305.1006
صالحی، محمد؛ و ابوالقاسمی، مهدی. (۱۴۰۳). تأثیر روش تدریس مشارکتی جیگساو بر تفکر انتقادی دانش‌آموزان پایه ششم در نجف‌آباد. تفکر و کودک، ۱۵(۱)، ۱۲۲. https://www.esbam.ir/article_166978.html
علی‌پور، وحیده. (۱۳۹۵). مطالعه کیفی موانع تفکر انتقادی در برنامه درسی دوره متوسطه از دیدگاه متخصصان برنامه درسی. مطالعات کیفی در برنامه درسی، ۱(۳)، ۱۰۹۱۲۶. https://doi.org/10.22054/qric.2016.3562
علیزاده درخشی، صدف؛ حاتمی، جواد؛ سجادی، سید مهدی؛ و عظیمیان چشمه، اسماعیل. (۱۴۰۲). چارچوبی برای طراحی بازی‌های دیجیتال آموزشی جهت ارتقای تفکر انتقادی دانش‌آموزان. پژوهش‌های روان‌شناختی مدرن، ۱۸(۷۲)، ۲۰۹۲۱۶. https://doi.org/10.22034/jmpr.2024.17342
علیزاده، رقیه؛ عبدی سلطانی احمدی، جواد؛ و حداد، زهرا. (۱۳۹۷). تأثیر آموزش سواد رسانه‌ای بر مهارت‌های تفکر انتقادی دانش‌آموزان. کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و فناوری. https://sanad.iau.ir/Journal/mediastudies/Article/791275
فتحی آذر، اسکندر. (۱۴۰۰). روش‌ها و فنون تدریس. تبریز: انتشارات دانشگاه تبریز.
فتحی آذر، اسکندر؛ بدری گرگری، رحیم؛ و احراری، غفور. (۱۳۹۳). تأثیر تکنیک شش کلاه تفکر دو بونو بر تفکر انتقادی و خلاقیت دانش‌آموزان. ابتکار و خلاقیت در علوم انسانی، ۴(۱)، ۱۵۹۱۸۸. https://sid.ir/paper/223446/fa
فلاح مهنه، تورج؛ یمینی، محمد؛ و مهدوی، حسین. (۱۳۹۷). تأثیر آموزش فلسفه برای کودکان مبتنی بر محتوا بر باورهای فراشناختی و تفکر انتقادی دانش‌آموزان ابتدایی. پژوهش در سیستم‌های آموزشی، ۱۲(۴۲)، ۱۵۷۱۷۲. https://doi.org/10.22034/jiera.2018.84470
فیروز، فاطمه؛ و عضدالملک، سودابه. (۱۳۹۶). تأثیر آموزش مهارت‌های تفکر مثبت بر تفکر انتقادی و انگیزه پیشرفت دانش‌آموزان. برنامه‌ریزی درسی و پژوهش‌های آموزشی، ۷(۲)، ۴۹۶۴. https://journals.iau.ir/article_679684.html
قدم‌پور، عزت‌الله؛ یوسف‌وند، لیلا؛ و راد‌مهر، پروانه. (۱۳۹۵). تأثیر آموزش ابراز وجود بر تفکر انتقادی (خلاقیت، نشاط، تعهد) در دختران دانش‌آموز سال دوم راهنمایی خرم‌آباد. ابتکار و خلاقیت در علوم انسانی، ۶(۲)، ۱۱۸. https://sid.ir/paper/223462/fa
قدوسیان، بتول؛ شریفی، طیبه؛ چرمی، مریم؛ و جاجرمی، محمود. (۱۴۰۰). اثربخشی رویکرد روانی-آموزشی تفکر انتقادی بر سازگاری اجتماعی و اضطراب اجتماعی در دانش‌آموزان دختر. پژوهش در سیستم‌های آموزشی، ۱۵(۵۳)، ۹۸۱۰۹. https://www.jiera.ir/article_130309.html
قربان دردی‌نژاد، فرهاد؛ و نوری‌زاده، فرهاد. (۱۳۹۴). رابطه بین گرایش به تفکر انتقادی و پیشرفت تحصیلی در درس زبان انگلیسی با نقش میانجی هوش هیجانی. مجله بین‌المللی علوم انسانی، ۲۲(۴)، ۹۵۱۱۰. https://www.magiran.com/p1705711
گنجی، کامران؛ یعقوبی، ابوالقاسم؛ و لطفعلی، رضا. (۱۳۹۲). اثربخشی آموزش مهارت‌های پرسشگری به معلمان بر تفکر انتقادی دانش‌آموزان. فصلنامه روان‌شناسی تربیتی، ۹(۲۷)، ۲۲۶. https://jep.atu.ac.ir/article_2467.html
کدیور، پروین؛ نعمت طاووسی، محترم؛ و علیزاده، فرح. (۱۳۹۱). رابطه سبک‌های شناختی یادگیری (وابسته به زمینه و نابسته به زمینه) و تفکر انتقادی با خودکارآمدی دانش‌آموزان. پژوهش‌های روان‌شناختی، ۴(۱۳)، ۱۰۱۱۱۵. https://sid.ir/paper/207944/fa
کریمیان، حسین؛ ناطقی، فائزه؛ و سیفی، محمد. (۱۳۹۶). جایگاه تفکر انتقادی در تربیت اسلامی بر اساس سند برنامه درسی ملی. پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، ۲۵(۴۳)، ۶۱۶۶۴۴. https://iej.ihu.ac.ir/article_200940.html
کاویان‌فر، حسین؛ و باعزت، فرشته. (۱۴۰۱). پیش‌بینی حکمت بر اساس تفکر انتقادی با میانجی‌گری سبک‌های پردازش اطلاعات. دوفصلنامه راهبردهای شناختی در یادگیری، ۱۰(۱۹)، ۸۹۱۰۵. https://doi.org/10.22084/j.psychogy.2022.24314.2317
یعقوب زاده، ابراهیم؛ حسینی، حسین؛ و غلامی، احمد. (۱۳۹3). نقش نگرش مذهبی در پیش‌بینی تفکر انتقادی دانش‌آموزان دختر دبیرستانی. نخستین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در علوم تربیتی، روانشناسی و مطالعات اجتماعی، تهران. https://civilica.com/doc/349316/.
معروفی، یحیی؛ یوسف‌زاده، محمدرضا؛ و بخش‌کار، فاطمه. (۱۳۹۱). رابطه مهارت‌های تفکر انتقادی با سلامت روان در دانش‌آموزان دختر پیش‌دانشگاهی همدان. مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی همدان، ۱۹(۱)، ۱۷۴۰. https://sjh.umsha.ac.ir/article-1-202-fa.html
نادری، مریم؛ صفری، اکرم؛ و قشلاقی، شهلا. (۱۴۰۰). تأثیر آموزش حل مسئله به روش ابداعی تریز (TRIZ) بر تفکر خلاق و انتقادی دانش‌آموزان ابتدایی. پویش در آموزش علوم انسانی، ۷(۲۲)، ۷۷۹۶. https://sid.ir/paper/950173/fa
نیک‌پی، ایرج؛ فرحبخش، سعید؛ و یوسف‌وند، لیلا. (۱۳۹۶). تأثیر آموزش راهبردهای یادگیری خودتنظیمی بر تفکر انتقادی دانش‌آموزان. روان‌شناسی مدرسه و آموزش، ۶(۳)، ۱۱۶۱۳۵. https://doi.org/10.22098/jsp.2017.588
یارمحمدی، مسیب؛ و ذوقی پایدار، محمدرضا؛ و محمدی، عباس. (۱۳۹۷). تأثیر آموزش پژوهش‌محور بر فرآیندهای شناختی تفکر انتقادی: تحلیل، استنباط، ارزشیابی، استدلال قیاسی و استقرایی. راهبردهای شناختی در یادگیری، ۵(۸)، ۹۷۱۲۰. https://asj.basu.ac.ir/article_1899.html
 
Adam, U. A., Onowugbeda, F. U., Islami, N., & Ogolo, K. G. (2024). Testing the potency of ethnoscience instruction on biology students’ critical thinking ability. The Journal of Educational Research, 117(4), 218–227. https://doi.org/10.1080/00220671.2024.2373464.
Alharbi, B. (2022). Saudi teachers’ knowledge of critical thinking skills and their attitudes towards improving Saudi students’ critical thinking skills. Problems of Education in the 21st Century, 80(3), 395–404. https://www.scientiasocialis.lt/pec/node/files/pdf/vol80/395-407.Alharbi_Vol.80-3_PEC.pdf
Alpat, M. F., & Görgülü, E. (2024). Transformative learning: Flipped classroom and its impact on writing skill and critical thinking level. Open Praxis, 16(3), 396–409. https://doi.org/10.55982/openpraxis.16.3.704
Anand, A. (2023). Influence of resilience on critical thinking of higher secondary school students. Academia.edu.Academia.edu.https://www.academia.edu/127976535/INFLUENCE_OF_RESILIENCE_ON_CRITICAL_THINKING_OF_HIGHER_SECONDARY_SCHOOL_STUDENTS
Apriliana, N. A., & Anggrella, D. P. (2024). Science literacy and critical thinking skills of elementary school students: A correlation study. JENIUS (Journal of Education Policy and Elementary Education Issues), 5(2), 74–89. https://doi.org/10.22515/jenius.v5i2.10198.
Arifuddin, A., Wahyudin, W., & Prabawanto, S. (2023). The effect of students’ mathematical disposition on mathematical critical thinking ability of elementary school students. Lentera Pendidikan: Jurnal Ilmu Tarbiyah dan Keguruan, 26(2), 270–282. https://doi.org/10.24252/lp.2023v26n2i4.
Ayustyaningtias, R., Alinurdin, E., Wahyudin, A., & others. (2025). Improving students' critical thinking through blended learning media learning game Word Wall. ASEAN Journal of Educational Research and Technology, 4(1), 1–10. https://ejournal.bumipublikasinusantara.id/index.php/ajert/article/view/590.
Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control. Freeman.
Cheung, C. K., & Jhaveri, A. D. (2016). Developing students' critical thinking skills through visual literacy in the New Secondary School Curriculum in Hong Kong. Asia Pacific Journal of Education, 36(3), 379–389. https://doi.org/10.1080/02188791.2014.959470
Creswell, J. W., & Poth, C. N. (2018). Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches (4th ed.). SAGE Publications.
Dehghan Manshadi, M., & Mahdian, Z. (2025). The effectiveness of information literacy education on critical thinking, computer self-efficacy, and motivational beliefs of students. Technology and Learning Research in Education, 5(1), 97–110. https://doi.org/10.30473/t-edu.2025.72880.1221
Dewey, J. (1933). How we think: A restatement of the relation of reflective thinking to the educative process. D.C. Heath & Co Publishers.
Elder, L., & Paul, R. (2020). Critical thinking: Tools for taking charge of your learning and your life (4th ed.). Foundation for Critical Thinking.
Einfeld, S. L., Beaumont, R., Clark, T., Clarke, K. S., Costley, D., Gray, K. M., ... & Taffe, J. R. (2018). School-based social skills training for young people with autism spectrum disorders. Journal of Intellectual & Developmental Disability, (43)1, 29-39. https://doi.org/10.3109/13668250.2017.1326587
Ennis, C. (2002). An outline of goals for a critical thinking curriculum and assessment. http://faculty.ed.uiuc.edu/rhennis.
Evangelisto, C. (2023). Overcoming obstacles and finding support for teaching critical thinking in STEM. Journal of College Science Teaching, 52(5), 44–50. https://eric.ed.gov/?id=EJ1390956.
Facione, P. A. (2023). Critical thinking: What it is and why it counts (2023 update). Insight Assessment. https://insightassessment.com/iaresource/critical-thinking-what-it-is-and-why-it-counts/.
Fazel Malik, F., Nurdin, I. T., & Hidayat, W. (2024). Correlation between students’ critical thinking ability and self-confidence on junior high school. Journal of Innovative Mathematics Learning (JIML), 7(4), 438–447. https://doi.org/10.22460/jiml.v7i4.22906
Fitriadi, F., Herpratiwi, H., Yulianti, D., Setiyadi, A. G. B., Hariri, H., Sunyono, S., Haenilah, E. Y., & Mukhlis, H. (2024). Enhancing critical thinking in elementary education: A systematic review of effective learning models. Bibliometric Research, 8(6), e2025157. https://doi.org/10.31893/multirev.2025157
Gencer, A. S., & Dogan, H. (2020). The assessment of the fifth-grade students’ science critical thinking skills through design-based STEM education. International Journal of Assessment Tools in Education, 7(4), 690-714. https://doi.org/10.21449/ijate.744640
Ghodoosiyan, B., Sharifi, T., Charami, M., & Jajarmi, M. (2021). The effectiveness of the critical thinking psycho-educational approach on social adaptation and social anxiety in female students. Research in Educational Systems, 15(1), 98–109. https://doi.org/20.1001.1.23831324.1400.15.53.7.1
Hasanah, U., Astra, I. M., & Sumantri, M. S. (2023). Exploring the need for using science learning multimedia to improve critical thinking elementary school students: Teacher perception. International Journal of Instruction, 16(1), 417–440. https://doi.org/10.29333/iji.2023.16123a
Hung, L. N., Chau, T. T. M., Lu, O., & Oanh, H. T. (2024). Critical thinking development in high school literature education: The students’ point of view. VNU Journal of Science: Education Research, 40(2), https://doi.org/10.25073/2588-1159/vnuer.4925
Inda Sari, N., Meilinda, & Anwar, Y. (2020). The effect of 7E learning cycle model on the students’ critical thinking skills. Sriwijaya International Journal of Lesson Study, 1 (2), 23–30. https://doi.org/10.36706/sij-ls.v1i2.19
Kartal, O. Y., Yazgan, A. D., Temelli, D., & Kartal, M. Y. (2024). The impact of epistemological beliefs and school climate on the sustainability of critical thinking dispositions in middle school students. Sustainability, 16(20), 8786. https://doi.org/10.3390/su16208786
McEwen, B. C. (2010). Teaching critical thinking skills in business education. Journal of Education for Business, 70(2), 99–103. https://doi.org/10.1080/08832323.1994.10117733.
Mutia, T., Rosida, F., Wahyuningtyas, N., & Rofiki, I. (2025). Development of problem-based blended learning (PBBL) assisted by Articulate Storyline to optimize critical thinking skills. Lectura: Jurnal Pendidikan, 16(1), 103–118. https://doi.org/10.31849/lectura.v16i1.24038.
Muzakkir, M. A., Siburian, J., & Musli. (2020). Improving students' critical thinking skills using multimedia in a problem-based learning model (PBL): A narrative review. Jurnal Ilmu Pendidikan (JIP) STKIP Kusuma Negara, 16(2), 245–260. https://doi.org/10.37640/jip.v16i2.2179.
Najmah, N., Rusdi, R., & Ristanto, R. H. (2024). Correlational between biological literacy and metacognitive abilities with critical thinking in junior high school students. JPBI (Jurnal Pendidikan Biologi Indonesia), 10(3), 1161–1170. https://doi.org/10.22219/jpbi.v10i3.35137.
OECD (2024). Education at a Glance 2024: OECD Indicators. OECD Publishing, Paris. https://www.oecd-ilibrary.org/education/education-at-a-glance-2024_f8d9b81d-en
Paul, R., & Elder, L. (2019). The miniature guide to critical thinking concepts and tools. Rowman & Littlefield.
Sarican, E., & Güneş, E. B. (2021). Developing critical thinking skills in elementary school students through foreign language education: An action research. Education Quarterly Reviews, 4(2), 51–68. https://doi.org/10.31014/aior.1993.04.02.196
Schroeder, D. (2024). Critical thinking in a collaborative learning environment. BU Journal of Graduate Studies in Education, 16(Suppl. 1), 6 pages. https://eric.ed.gov/?id=EJ1441798
Tazkiyah, E. (2024). History education as a foundation for the critical thinking of elementary school students. EDUPEDIA, 8(2), 191–202. https://doi.org/10.24269/ed.v8i2.3023
Tseng, S.-S. (2020). Using concept mapping activities to enhance students’ critical thinking skills at a high school in Taiwan. The Asia-Pacific Education Researcher, 29, 249–256. https://doi.org/10.1007/s40299-019-00474-0
Vidal, S., Pereira, A., Núñez, J. C., & Vallejo, G. (2023). Critical thinking predictors: The role of family-related and motivational variables. Thinking Skills and Creativity, 49, 101348. https://doi.org/10.1016/j.tsc.2023.101348
Wahidin, D., & Romli, L. A. M. (2020). Students’ critical thinking development in the National Sciences and Mathematics Competition in Indonesia: A descriptive study. Jurnal Pendidikan IPA Indonesia, 9(1), 31–40. https://doi.org/10.15294/jpii.v9i1.22240.
Zarei, S., & Derakhshandeh, M. (2024). The analysis of the role of problem-based learning in cultivating critical thinking skills of secondary school students. Journal of Cognition, Behavior, and Learning, 1(2), 171–181. https://doi.org/10.61838/jcbl.1.2